Campi Flegrei, Italië: vulkanische wijnen tussen Napels en de zee
Falanghina, Piedirosso en eeuwen wijntraditie in de vulkanische heuvels van Zuid-Italië. Engelse brontekst van Diego Cangiano; Nederlandse vertaling TheWijn.org.
Er is een plek in de Middellandse Zee waar, volgens de ouden, mensen de grens tussen de wereld van de levenden en het rijk van de doden konden oversteken. Een land waar vulkanen het landschap vormden en waar wijnstokken nog altijd groeien in bodems die uit vuur zijn geboren.
Die plek heet Campi Flegrei, de Phlegraeïsche Velden.
Het is het land waar ik woon, een paar kilometer van het hart van Napels. Hier heb ik, deels via mijn werk als sommelier, geleerd dat je een wijn pas echt begrijpt als je eerst naar de grond luistert waar hij vandaan komt.
De naam Campi Flegrei komt van het Griekse phlegraios, brandend of vurig. Ten westen van Napels, tussen Pozzuoli, Bacoli, Monte di Procida, Quarto en de heuvels richting Posillipo, is er geen enkele kegel zoals de nabije Vesuvius. Het landschap is een uitgestrekte vulkanische caldera van circa 130 vierkante kilometer, deels onder zee.
Twee enorme uitbarstingen markeerden de geologische geschiedenis: de Campaanse Ignimbriet rond 40.000 jaar geleden, en de Napolitaanse Gele Tuf circa 15.000 jaar geleden. De meest recente uitbarsting was in 1538 en gaf Monte Nuovo, een nieuwe vulkanische heuvel.
Vandaag geldt de caldera als rustig, maar geologisch actief. Fumarolen, aardbevingen en bradysïsme, het periodiek stijgen en dalen van de grond, tonen zowel de voortdurende activiteit als de risico’s.
De Phlegraeïsche Velden zijn meer dan geologie. Geschiedenis en mythologie zijn hier al duizenden jaren verweven.
In de achtste eeuw voor Christus stichtten Griekse kolonisten Cumae, een van de vroegste Griekse kolonies in de westelijke Middellandse Zee. Niet ver weg ligt het Avernameer in een oude krater. Volgens de klassieke traditie was dit meer een toegang tot de onderwereld.
In het zesde boek van de Aeneis laat Vergilius Aeneas hier afdalen, geleid door de Cumaeïsche Sibille. Strabo herinnert in zijn Geografie aan de traditie die het Avernameer verbindt met de reis van Odysseus naar de schaduwwereld.
Later, in de Romeinse tijd, werd Puteoli een grote handelshaven, terwijl Baiae een prestigieus toevluchtsoord voor de aristocratie werd.
Op de omliggende heuvels groeiden ook wijnstokken. Wijn hoorde bij het dagelijks leven en bij de economie van het oude Campania.
De wijnstok, dochter van de vulkaan
Vulkanisch zand, as, puimsteen, lapilli en tuf vormen een mozaïek van bodems, vaak los en van nature goed doorlatend.
Op sommige percelen remde het zandige karakter de verspreiding van phylloxera, de insectenplaag die in de negentiende eeuw grote delen van de Europese wijnbouw vernielde.
Daarom staan in de Phlegraeïsche Velden nog altijd ongeënte stokken, viti a piede franco: wijnstokken op hun eigen wortel, niet geënt op Amerikaanse onderstammen. Dat is een erfgoed van grote historische, landbouwkundige en culturele waarde.
Van krater tot krater verandert het landschap sterk. In de Astroni-krater groeien bijvoorbeeld mirte en mastiek naast bos met een eigen microklimaat.
In de wijngaard zijn de uitdagingen concreet: steile hellingen, terrassen, zeewind, zwaar handwerk en toenemende stedelijke druk.
Bij het traditionele opbinden hoort de pergola puteolana, waarbij het bladwerk over steunen gespreid druiven kan beschermen tegen fel zonlicht.
Vandaag bestaat dat oude systeem naast moderne verticale geleiding, die beter past bij veel hedendaagse percelen.
Falanghina Flegrea
Falanghina Flegrea is niet zomaar Falanghina bij de zee. Genetische studies onderscheiden haar van Falanghina Beneventana, vooral in het Sannio in Campania.
Volgens één etymologie komt de naam van falanga, de houten paal die traditioneel scheuten steunde.
In het glas is het aroma vaak precies en expressief: citrus, verse appel, witte bloemen en mediterrane kruiden. Op de tong valt frisse zuren op, met een aangename ziltige indruk en een afdronk die soms aan de zee doet denken.
Dat betekent niet dat wijn de smaak van vulkanische mineralen rechtstreeks opneemt. Bodem, ligging, klimaat en wijnkeuzes vormen samen het karakter.
Falanghina is jong makkelijk te waarderen: frisheid, energie, levendige aroma’s. Haar identiteit tot jeugdige eenvoud beperken zou een vergissing zijn.
Druiven van oudere wijngaarden, zorgvuldig geoogst, kunnen diepere, complexere wijnen geven. Sommige makers kiezen voor rijping op fijne lie, gevolgd door flesrijping, zodat Falanghina meer body, textuur en aromatische diepte krijgt zonder haar frisheid te verliezen.
Juist dat vermogen om te evolueren vind ik fascinerend. Achter de schijnbare eenvoud van een mediterrane witte wijn kan een verrassend complexe persoonlijkheid schuilgaan.
Aan tafel denk ik graag aan schelpdieren, verse vis uit de Golf van Napels, of spaghetti alle vongole. Combinaties waarin de wijn de gerechten steunt zonder ze te overstemmen.
Piedirosso
Piedirosso heet in het Napolitaanse dialect liefkozend Per’ e palummo, duivenpoot. De naam verwijst naar de roodachtige kleur van de kleine steeltjes, die op de poten van die vogel lijken.
Als Falanghina de heldere, lichte stem van de Phlegraeïsche Velden is, toont Piedirosso hun subtielere en minder voorspelbare kant.
Het is geen makkelijk ras. Vruchtzetting kan onregelmatig zijn, en rijping vraagt zorg. Op veel percelen is de oogst in oktober, wanneer balans tussen rijpheid, frisheid en structuur telt.
Naast Aglianico, bekend om meer tannine en structuur, kan Piedirosso verrassen door elegantie en lichte hand.
De kleur is robijnrood, soms vrij bleek en doorschijnend. In de geur: kers, framboos, viooltje, aromatische kruiden en fijne kruidige tonen.
Op de tong zijn tannines meestal ingetogen, frisheid steunt het fruit, en een ziltige indruk kan de afdronk verlengen.
Veel producenten kiezen voor roestvrij staal of neutrale vaten om frisheid en rasidentiteit te bewaren. Anderen, met zorgvuldig gekozen fruit van geschikte percelen, laten zien hoe Piedirosso in de tijd complexer kan worden zonder natuurlijke elegantie te verliezen.
Dat is een van de fascinerende kanten: Piedirosso hoeft geen krachtiger, gespierder rode wijnen na te doen om haar waarde te bewijzen.
Haar identiteit zit vaak in balans, aromatische helderheid en een finesse die uitnodigt tot nog een slok.
Aan tafel denk ik graag aan parmigiana di melanzane of een tomatige visstoof. Elegantie die intense smaken kan begeleiden zonder ze te overheersen.
Hoeders van het land
Dit buitengewone wijnerfgoed bestaat dankzij wie deze gronden blijft bewerken en hun tradities en identiteit bewaart.
In Bacoli geeft de familie Di Meo van La Sibilla kennis door over vijf generaties, met onder meer ongeënte stokken.
Op de heuvels van Astroni zet de familie Varchetta met Cantine Astroni een band met wijn voort die tot 1891 teruggaat.
Op de steile terrassen van Agnano beschermt Raffaele Moccia met Agnanum oude stokken en kleine percelen door zwaar handwerk, en helpt zo een zeldzaam landbouwlandschap te behouden.
Verschillende verhalen, één overtuiging: wijn maken in de Phlegraeïsche Velden betekent ook het land zelf bewaren.
Een glas tussen verleden en toekomst
Wonen in de Phlegraeïsche Velden betekent een land zien dat nooit stilstaat. Een plek waar de natuur haar eigen regels stelt en waar mensen al eeuwen proberen die te begrijpen en te respecteren.
In dit landschap is wijnbouw meer dan landbouw. Het is culturele veerkracht, een band tussen generaties, en een levende uitdrukking van de identiteit van dit gebied.
Als sommelier geloof ik dat de meest authentieke waarde van een wijn juist ligt in het vermogen dit verhaal te vertellen. Falanghina en Piedirosso zijn niet alleen twee rassen. Zij zijn het resultaat van eeuwen aanpassing, kennis en passie.
En terwijl de wijnwereld blijft veranderen, geloof ik graag dat de toekomst van de Phlegraeïsche Velden ligt in ons vermogen te bewaren wat het verleden ons toevertrouwde.
Want hier stopt de aarde nooit met bewegen, en stopt de wijn nooit met vertellen.
Campi Flegrei, Italy: Volcanic Wines Between Naples and the Sea
Falanghina, Piedirosso, and centuries of winemaking tradition in the volcanic hills of Southern Italy.
There is a place in the Mediterranean where, according to the ancients, people could cross the boundary between the world of the living and the realm of the dead. A land where volcanoes have shaped the landscape and vines continue to grow in soils born from fire.
This place is called Campi Flegrei, the Phlegraean Fields.
It is the land where I live, just a few kilometres from the heart of Naples. Here, partly through my work as a sommelier, I have learned that to truly understand a wine, we must first listen to the land from which it comes.
The name Campi Flegrei derives from the Greek phlegraios, meaning “burning” or “fiery”. West of Naples, between Pozzuoli, Bacoli, Monte di Procida, Quarto, and the hills stretching towards Posillipo, there is no single volcanic cone like nearby Mount Vesuvius. Instead, the landscape is shaped by a vast volcanic caldera covering approximately 130 square kilometres, part of which lies beneath the sea.
Two enormous eruptions marked its geological history: the Campanian Ignimbrite eruption, around 40,000 years ago, and the Neapolitan Yellow Tuff eruption, approximately 15,000 years ago. The most recent eruption occurred in 1538, giving rise to Monte Nuovo, a new volcanic hill.
Today, the caldera is considered quiescent, yet it remains geologically active. Fumaroles, earthquakes, and bradyseism — the phenomenon responsible for the periodic rising and sinking of the ground — reveal both its continuing activity and the risks associated with it.
But the Phlegraean Fields are far more than a place of extraordinary geological interest. They are also a land where history and mythology have been intertwined for thousands of years.
In the eighth century BC, Greek settlers founded Cumae, one of the earliest Greek colonies in the Western Mediterranean. Not far away lies Lake Avernus, occupying an ancient volcanic crater. According to classical tradition, this mysterious lake was believed to be one of the gateways to the Underworld.
In the sixth book of the Aeneid, Virgil places Aeneas’s descent into the realm of the dead here, guided by the mysterious Cumaean Sibyl. Strabo, in his Geography, also recalls the ancient tradition associating Lake Avernus with Odysseus’s journey into the world of shadows.
Later, during the Roman period, Puteoli became a major commercial port, while Baiae developed into a prestigious retreat for the Roman aristocracy.
Vines also grew on the surrounding hills: wine was part of everyday life and an important element of the economy of ancient Campania.
The Vine, Daughter of the Volcano
Volcanic sands, ash, pumice, lapilli, and tuff form a mosaic of different soils, often loose in texture and naturally well-drained.
In certain vineyards, the sandy nature of the soil hindered the spread of phylloxera, the insect that devastated much of European viticulture during the nineteenth century.
For this reason, the Phlegraean Fields are still home to own-rooted vines, known in Italian as viti a piede franco: vines growing on their original roots rather than being grafted onto American rootstocks. They represent a viticultural heritage of immense historical, agricultural, and cultural value.
The landscape changes dramatically from one volcanic crater to another. In the Astroni crater, for example, Mediterranean shrubs such as myrtle and mastic grow alongside woodland supported by a distinctive microclimate.
In the vineyards, however, the challenges are very real: steep slopes, terraces, sea winds, demanding manual labour, and the increasing pressure of urban development.
Among the traditional vine-training methods is the pergola puteolana, in which the foliage spreads across supporting structures that can also help protect the grapes from intense direct sunlight.
Today, this ancient training system coexists with modern vertical trellis systems, which are better suited to managing many contemporary vineyard plots.
Falanghina Flegrea
Falanghina Flegrea is not simply Falanghina grown near the sea. Genetic studies distinguish it from Falanghina Beneventana, cultivated mainly in the Sannio area of Campania.
According to one etymological theory, the name Falanghina derives from falanga, the wooden pole traditionally used to support vine shoots.
In the glass, its aromatic profile is often precise and expressive: citrus fruits, fresh apple, white flowers, and Mediterranean herbs. On the palate, it stands out for its refreshing acidity, accompanied by a pleasant saline impression and a finish that can sometimes seem almost reminiscent of the sea.
This does not mean that wine directly absorbs the taste of volcanic minerals. Soil, exposure, climate, and winemaking choices all contribute to shaping its distinctive character.
Falanghina is easy to appreciate when young, when it expresses freshness, energy, and vibrant aromas. Yet limiting its identity to youthful simplicity would be a mistake.
Grapes from older vineyards, carefully harvested, can produce wines of greater depth and complexity. Some winemakers choose to age their wines on fine lees, followed by a period of bottle maturation, allowing Falanghina to develop greater body, texture, and aromatic complexity without sacrificing its characteristic freshness.
It is precisely this ability to evolve that I find particularly fascinating. Behind the apparent simplicity of a Mediterranean white wine, a surprisingly complex personality may be waiting to emerge.
At the table, I particularly enjoy imagining it alongside shellfish, fresh fish from the Gulf of Naples, or a plate of spaghetti alle vongole — spaghetti with clams — pairings in which the wine complements the food without overpowering it.
Piedirosso
Piedirosso, on the other hand, is affectionately known in the Neapolitan dialect as Per’ e palummo, meaning “pigeon’s foot”. The name refers to the reddish colour of the grape’s small stalks, which resemble the feet of this bird.
If Falanghina represents the bright, luminous voice of the Phlegraean Fields, Piedirosso reveals their more subtle and unpredictable side.
It is not an easy grape variety to cultivate. Fruit set can be irregular, and ripening requires particular care. In many vineyards, the harvest takes place in October, when finding the right balance between fruit ripeness, freshness, and structure becomes essential.
Compared with Aglianico, generally known for its greater tannic concentration and structure, Piedirosso can be surprising for its elegance and lightness of touch.
Its colour is ruby red, sometimes relatively pale and translucent. On the nose, it reveals aromas of cherry, raspberry, violet, aromatic herbs, and delicate spicy notes.
On the palate, tannins are usually restrained, freshness supports the fruit, and a pleasant saline impression can extend the finish.
Many producers favour stainless steel or neutral vessels to preserve the grape’s freshness and varietal identity. Others, working with carefully selected fruit from particularly suitable vineyards, demonstrate how Piedirosso can evolve over time, developing greater complexity without losing its natural elegance.
This is one of its most fascinating qualities: Piedirosso does not need to imitate more powerful, muscular red wines to prove its worth.
Its identity often lies in balance, aromatic transparency, and a finesse that invites another sip.
It is also a red wine I love to imagine at the table, paired with parmigiana di melanzane — the traditional Italian baked aubergine dish — or a tomato-based fish stew. Its elegance allows it to complement intense flavours without dominating them.
Stewards of the land
This extraordinary viticultural heritage survives thanks to the dedication of those who continue to cultivate these lands, preserving their traditions and identity.
In Bacoli, the Di Meo family of La Sibilla has passed down its winemaking knowledge for five generations, preserving vineyards that include own-rooted vines.
On the hills of Astroni, the Varchetta family, through Cantine Astroni, continues a connection with the world of wine that dates back to 1891.
On the steep terraces of Agnano, Raffaele Moccia, through his winery Agnanum, protects old vines and small vineyard plots through demanding manual work, helping to preserve an increasingly rare agricultural landscape.
These are different stories, united by a shared conviction: making wine in the Phlegraean Fields also means preserving the land itself.
A Glass Between Past and Future
Living in the Phlegraean Fields means witnessing a land that never stops changing. A place where nature sets its own rules and where, for centuries, people have sought to understand and respect them.
In this landscape, viticulture represents far more than an agricultural activity. It is a form of cultural resilience, a bond between generations, and a living expression of the identity of this territory.
As a sommelier, I believe that the most authentic value of a wine lies precisely in its ability to tell this story. Falanghina and Piedirosso are not merely two grape varieties; they are the result of centuries of adaptation, knowledge, and passion.
And as the world of wine continues to evolve, I like to believe that the future of the Phlegraean Fields may lie in our ability to preserve what the past has entrusted to us.
Because here, the earth never stops moving, and the wine never stops telling its story.
Diego Cangiano is sommelier in Napels, met meer dan twintig jaar ervaring in horeca en wijn. Maker van
Mythos – Radici di Vino e Cultura
op YouTube. Nederlandse vertaling TheWijn.org.
Diego Cangiano is a sommelier based in Naples, with over twenty years in hospitality and wine. Creator of
Mythos – Radici di Vino e Cultura
on YouTube.
